Leonard Peikoff: Heraklit z Efezu, Świat Zmiany i Sprzeczności - Historia Filozofii Zachodniej (część 3 z 50)

Heraklit jest jednym z najbardziej wpływowych, a zarazem destrukcyjnych myślicieli w historii filozofii zachodniej, ponieważ jego myśl podważa podstawy logiki i pojęcie tożsamości. Sednem jego filozofii jest przekonanie, że rzeczywistość składa się wyłącznie ze zmiany. Zmiana nie jest dla niego jedną z cech świata, lecz jego istotą metafizyczną. Wszystko znajduje się w nieustannym procesie „Stawania się”. Nic nie trwa, nic nie jest stałe, nic nie zachowuje tożsamości nawet przez chwilę. Jego słynne maksymy „wszystko płynie” oraz „nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki” wyrażają przekonanie, że byt w sensie trwałej rzeczy w ogóle nie istnieje.
Heraklit argumentował, że zmiana prowadzi nieuchronnie do sprzeczności. Jeśli coś się zmienia, to z jednej strony musi pozostać tą samą rzeczą (bo inaczej mielibyśmy do czynienia z podmianą), a z drugiej strony nie jest już tym samym, bo uległo zmianie. Oznacza to, że dana rzecz jest jednocześnie sobą i nie-sobą, „A” i „nie-A” w tym samym czasie. Tym samym Heraklit w praktyce odrzuca zasadę tożsamości i zasadę niesprzeczności, które Arystoteles później uznał za fundament wszelkiego rozumowania.
Z tego założenia Heraklit wyciąga radykalny wniosek: nie istnieją żadne byty, żadnych rzeczy nie da się wskazać jako istniejących. Wszystko znika w ciągłym przepływie. Próba nazwania czegokolwiek kończy się porażką, bo zanim słowo zostanie wypowiedziane, przedmiot już jest inny. Skrajnym konsekwencją tej myśli był pogląd jego ucznia Kratylosa, który uznał, że mówienie jest bezsensowne, ponieważ słowa nie mogą odnosić się do czegoś co nie jest trwałe.
Epistemologicznie Heraklit odrzuca zmysły jako niewiarygodne. Zmysły pokazują świat jako względnie stabilny i uporządkowany, podczas gdy według niego rzeczywistość jest nieustannym chaosem zmian. Prawdziwą rzeczywistość — heraklitejski „przepływ” — można poznać jedynie rozumem, całkowicie niezależnym od zmysłów. W ten sposób Heraklit wprowadza trwałe rozróżnienie między rzeczywistością a pozorem oraz staje się pierwszym racjonalistą w historii filozofii, w sensie przeciwstawienia rozumu doświadczeniu zmysłowemu.
Wpływ Heraklita przetrwał do dziś. Każda filozofia głosząca, że nie istnieją absoluty, że prawda jest względna, a zmiana unieważnia wszelkie stałe zasady — w epistemologii, etyce czy polityce — jest w swej istocie heraklitejska.