Narcyzm i Psychopatologia - Ostatni Psychiatra

Ostatni Psychiatra przedstawia narcyzm jako zjawisko kulturowe, które „mutuje” wraz z epoką, dlatego stare kryteria (np. DSM pisane pod realia sprzed dekad) nie łapią współczesnych odmian. Rdzeń pozostaje ten sam: narcyzm nie polega na tym, że ktoś uważa się za „najlepszego”, tylko na tym, że ustawia siebie jako oś interpretacyjną świata. Wszystko jest filtrowane przez pytanie: „co to znaczy dla mnie?”, a inni ludzie istnieją głównie jako publika, rekwizyty i nośniki znaczeń, które mają potwierdzać jego konstrukcję „Ja”.

1) „Główny bohater” jako rdzeń narcyzmu
Narcyz nie musi uważać się za najmądrzejszego czy najpiękniejszego. Kluczowe jest to, że każdy wątek i zdarzenie liczy się o tyle, o ile dotyczy protagonisty. Całkiem niezłym porównaniem tego zjawiska jest porównanie do:
-- filmu, gdzie wszystkie wątki są ważne tylko w relacji do głównej postaci,
-- gry (np. GTA), gdzie Niegrywalne Postacie nie mają znaczenia same w sobie, znaczą cokolwiek tylko wyłącznie w relacji do gracza.

2) Narcyzm jako projekt tożsamości i potrzeba publiczności
Wbrew stereotypowi „samotnika” narcyz nie może być sam, bo jego tożsamość jest częściowo produkowana społecznie. Potrzebuje świadków, którzy będą ją powtarzać. Dlatego ważniejsze od faktów jest to, co krąży o nim w obiegu: opis, etykieta, skrót narracyjny. Nie musi być prawdziwe, ma być uznane.

3) Tworzenie marki [branding] i „jednozdaniowość”
Narcyz świadomie wysyła sygnały, które mają sprawić, że inni będą go umieli streścić „w jednym zdaniu”: styl, atrybuty, deklaracje, znaki rozpoznawcze. To jest zarządzanie percepcją: nie „kim jestem naprawdę”, tylko jako jaka marka/mem mam funkcjonować w cudzych głowach.

4) „Społeczne podpory tożsamości” – społeczne podpory Ja
Narcyz używa ludzi i rzeczy jako nośników własnej tożsamości. Partner/partnerka staje się rekwizytem statusu, a wygląd lub symbole (np. „blond włosy”, „białe szpilki”) są elementem jego persony: „jestem typem faceta, który jest z kobietą od X”. Gdy ten rekwizyt znika lub się zmienia, pojawia się narcystyczne zranienie: to nie „tylko włosy”, tylko uszkodzenie całej konstrukcji Ja.

5) Geneza: odpowiedzialność + niekonsekwentne reguły
Narcyzmowi sprzyja sytuacja, gdy dziecko (często pierworodne) dostaje dużo uwagi i odpowiedzialności: uczy się, że jest „w pogotowiu”, „kluczowe”, „drugie po rodzicach”. Do tego dochodzi niekonsekwentne rodzicielstwo: zasady nie wynikają z obiektywnego dobra/zła, tylko z nastroju i siły autorytetu. Dziecko uczy się wtedy, że moralność jest płynna, a liczy się władza, więc celem staje się bycie osobą, która ustala zasady.

6) Narcyzm jako obrona i kiedy staje się patologią
Narcyzm bywa adaptacyjny: w stresie, traumie czy depresji może „skleić” tożsamość i ochronić psychikę. Staje się patologiczny, gdy wchodzi w relacje: otoczenie zaczyna płacić koszt utrzymywania stabilności narcystycznego Ja, a partner ma obsługiwać cały system potwierdzania tożsamości.

7) Kontrast: borderline jako „pożyczanie tożsamości”
Ostatnia Psychiatra zestawia narcyza z osobowością typu borderline:
-- narcyz ma scenariusz o sobie i go forsuje,
-- osoba borderline czeka na scenariusz z zewnątrz i go kopiuje; tożsamość zmienia się wraz z partnerem/otoczeniem (np. „moja drużyna = jego drużyna”, i to „na serio”).
To domyka oś wykładu: narcyzm to kontrola narracji i świadków, borderline to pożyczanie tożsamości, bo własna jest niestabilna.

8) Narcystyczne zranienie: nie obraza, tylko zagrożenie konstrukcji Ja
Najostrzejsze rozróżnienie wykładu: zniewaga to nie to samo co narcystyczne zranienie. Zranienie to coś, co demaskuje lub rozbija starannie zbudowaną postać. Narcyz może znieść nawet brutalny konflikt, jeśli relacja nadal istnieje. Najgorsze jest zniknięcie i zerwanie kontaktu, bo wtedy „film” się urywa. Stąd stalking jako próba utrzymania więzi, a zdrada bywa mniej ważna „sama w sobie” niż fakt, że powstał świat poza nim, którego nawet nie zauważył.

9) Wstyd zamiast winy + zewnętrzne kodeksy
Narcyz nie działa według czegoś co można by nazwać logiką winy („zrobiłem źle”), tylko wstydu/upokorzenia („ludzie zobaczą, że moja postać jest sztuczna i/lub nie autentyczna”). Wina wymaga wewnętrznego „sędziego” i stałych zasad; narcyz ma raczej moralność podporządkowaną narracji i władzy. Dlatego chętnie przyjmuje zewnętrzne kodeksy (prawo, religia, honor), aby sądzić innych, zwykle z wyjątkiem: „moja sytuacja jest zupełnie inna”.

10) Przemoc jako odruch po narcystycznej krzywdzie
Prawdziwe narcystyczne zranienie rodzi odruch przemocy. Nie jako chłodną strategię, tylko jako automatyczną próbę odwrócenia utraty kontroli: skoro moja tożsamość jest zagrożona, twoja ma zostać zniszczona. W skrajnym wariancie przemoc staje się „wiecznym przypięciem” relacji (morderstwo lub samobójstwo jako sposób utrwalenia historii).