Leonard Peikoff: Parmenides z Elei, Logika Niezmiennego Wszechświata – Historia Filozofii Zachodniej (część 4 z 50)

Parmenides, działający ok. 480 r. p.n.e., występuje jako bezpośrednie przeciwieństwo Heraklita. O ile Heraklit głosił powszechną zmienność i sprzeczność rzeczywistości, Parmenides opiera całą swoją filozofię na jednej fundamentalnej zasadzie logicznej: „to, co jest, istnieje; to, czego nie ma, nie istnieje”.
Z tej zasady Parmenides wyprowadza wniosek, że nieistnienie nie może być ani poznane, ani pomyślane. Każda myśl musi dotyczyć tego, co istnieje. Próba pomyślenia „nicości” kończy się fiaskiem, ponieważ myślenie zawsze operuje na czymś. Wszystkie pojęcia muszą być formułowane w obrębie istnienia i odnosić się do istnienia. Świadomość jest zdolnością ujmowania bytu, nie niebytu.
Na tej logicznej podstawie Parmenides wyciąga szereg dalekosiężnych konsekwencji metafizycznych. Po pierwsze, wszechświat nie mógł powstać, ponieważ musiałby wyłonić się z nicości, a nicość nie istnieje. Po drugie, wszechświat nie może przestać istnieć, bo jego zanik oznaczałby przejście w nieistnienie. Wniosek: wszechświat jest wieczny, bez początku i końca. Po trzecie, nie istnieje prawdziwa próżnia, rzeczywistość jest „plenum”, całkowicie wypełniona bytem. Nie ma absolutnej pustki.
Najbardziej kontrowersyjny wniosek Parmenidesa dotyczy zmiany. Zmiana zakłada, że coś, co było, przestaje być, a coś, czego nie było, zaczyna istnieć. To jednak oznaczałoby odwołanie do nieistnienia, co jest logicznie niedopuszczalne. Dlatego Parmenides uznaje, że zmiana, ruch i wszelkie procesy są iluzją. Świat jest całkowicie nieruchomy i niezmienny. Paradoksalnie, zarówno Heraklit, jak i Parmenides zgadzają się, że zmiana implikuje sprzeczność, różnią się tylko w wyborze, co odrzucić: Heraklit odrzuca logikę, Parmenides odrzuca zmianę.
Z zaprzeczenia zmiany wynika zaprzeczenie wielości. Jeśli rzeczywistość jest jednorodnym, ciągłym bytem bez pustek, nie ma kryterium odróżniania jednej rzeczy od drugiej. Nie istnieją odrębne byty, istnieje tylko jedno, jednolite Jedno. Zmysły, które pokazują wielość i ruch, są zwodnicze; prawdę poznaje się wyłącznie rozumem. Jest to skrajna forma racjonalizmu epistemologicznego.
Uczeń Parmenidesa, Zenon z Elei, wzmacnia tę doktrynę paradoksami mającymi wykazać niemożliwość ruchu i wielości (np. paradoks przechodzenia przez pokój czy nieskończonego podziału). Grecka filozofia popada w impas: albo wszystko się zmienia i logika zawodzi (Heraklit), albo logika obowiązuje absolutnie i zmiana nie istnieje (Parmenides).
Leonard Peikoff podkreśla, że rozwiązanie tego kryzysu pojawi się dopiero u Arystotelesa, który wprowadzi rozróżnienia typów zmian i nową teorię bytu. Mimo błędów, Parmenides pozostaje kluczową postacią: jako pionier myślenia logicznego, metafizyki bytu i zasady, że nie można budować filozofii na pojęciu nicości.