Metafizyka Platona: Świat Dostępny Zmysłom i Świat Form Idealnych - Historia Filozofii Zachodniej (część 9 z 50)

Leonard Peikoff przedstawia Platona jako pierwszego filozofa, który z sokratejskiego nacisku na uniwersalia (istotę/definicje) wyprowadza pełną, systemową metafizykę i epistemologię. Rdzeniem jest „problem uniwersaliów”: skoro wiedza o uniwersaliach jest konieczna (inaczej pozostaje sceptycyzm sofistów i poziom zwierząt), to uniwersalia muszą istnieć realnie (Parmenides: nie poznasz tego co nie istnieje). Pytanie brzmi: jak i gdzie istnieją.

Metafizyka: dwa światy

Platon argumentuje, że uniwersalia i konkretne jednostki (partykularia) mają sprzeczne cechy, więc nie mogą być „tym samym” (uniwersalium nie jest tylko nazwą podobieństw między rzeczami). Wyróżnia cztery kontrasty:
1.Jedność vs wielość: w świecie rzeczy jest wiele egzemplarzy (wielu ludzi, wiele trójkątów), ale jedna „człowiekowatość” i jedna „trójkątność”.
2.Niezmienność vs zmienność: rzeczy jednostkowe powstają i giną; cały świat zmysłowy jest heraklitejskim przepływem. Uniwersalia są wieczne i niezmienne, bo tylko wtedy można formułować niezmienne prawa (np. własności trójkąta).
3.Niematerialność vs materialność: uniwersaliów nie da się uchwycić zmysłami (pies widzi kość, a nie „kościowatość”).
4.Rozum vs zmysły: jednostki (partykularia) poznajesz zmysłami, uniwersalia wyłącznie intelektem.

Wniosek: istnieją dwa porządki bytowania:
-- Świat Form/Idei/Esencji (inteligibilny): jedność, niezmienność, doskonałość, niematerialność, poznawalność rozumem.
-- Świat zmysłowy: wielość, zmienność, niedoskonałość, materialność, poznanie zmysłowe (które daje co najwyżej opinię).

Cztery linie argumentów za światem Form. Peikoff pokazuje, jak Platon wzmacnia dualizm:
(A) Z różnic cech/własności – skoro cechy są przeciwstawne, muszą istnieć dwa światy.
(B) Z doskonałości – mamy pojęcie i standard „doskonałego X”, ale w świecie zmysłowym nie ma doskonałości (zmienność = brak pełni). Nawet „trójkąt” narysowany kredą nie jest trójkątem w sensie idealnym. Skąd więc standard? Z kontemplacji doskonałych archetypów w innym świecie.
Konsekwencje:
-- wrodzone idee (wiedza przed doświadczeniem),
-- preegzystencja i niezależność duszy (dusza znała Formy „przed” ciałem), co otwiera drogę do nieśmiertelności i wątków orficko-pitagorejskich.
(C) Z porządku poznania – Platon odrzuca abstrakcję (Arystoteles): nie możesz zebrać „przypadków sprawiedliwości”, jeśli wcześniej nie wiesz, co uznać za sprawiedliwe. To rodzi paradoks „musimy wiedzieć i nie wiedzieć”. Rozwiązanie: dusza już zna Formy, lecz wiedza jest nieuświadomiona i wymaga „wydobycia”.
(D) Z możliwości poznania – poznanie ma być możliwe, ale świat zmienny i sprzeczny nie jest poznawalny (Heraklit/Kratynos, Parmenides). Zmysły są zawodne (sofiści). Zatem prawdziwe poznanie musi dotyczyć niezmiennych, niesprzecznych, niematerialnych Form.

Status ontologiczny: realizm platoński

Formy są bytami niezależnymi zarówno od rzeczy jednostkowych, jak i od umysłów. Nawet gdyby nie istnieli ludzie, „człowiekowatość” ma nadal istnieć. To radykalny realizm uniwersaliów.

Relacja światów: „odbicie” w przestrzeni

Świat zmysłowy ma status pochodny: jest „projekcją/odbiciem” Form, czymś pół-realnym. W Timajosie Platon próbuje wyjaśnić „medium”: tym czymś jest przestrzeń/pustka jako osobliwy „niebyt, który jakoś jest”. Połączenie Form z „nicością-przestrzenią” daje materię i zmienny świat. To miesza inspiracje atomistyczne (pustka) z parmenidejskim lękiem przed niebytem.

Struktura świata Form i epistemologia nauk

Formy nie są zbiorem przypadkowym: tworzą system relacji logicznych. Prawa nauki i twierdzenia matematyczne opisują konieczne powiązania między Formami (np. trójkątność ↔ 180°). Nauki startują od założeń/aksjomatów i dedukują konsekwencje, ale jeśli aksjomaty są nieuzasadnione, wiedza jest hipotetyczna.
Platon szuka więc jednej nadrzędnej Formy, z której da się uzasadnić aksjomaty wszystkich nauk, zapewniając jedność wiedzy. Tą Formą jest Dobro samo w sobie.

Dobro: funkcja metafizyczna i epistemologiczna

Platon jest teleologiem i to uniwersalnym : „wyjaśnić” znaczy wskazać cel. Dlatego najwyższa Forma to Dobro:
-- Metafizycznie: cel i „źródło” istnienia (bez celu nie ma sensu istnienia rzeczy).
-- Epistemologicznie: źródło zrozumiałości i fundament aksjomatów (jak „słońce”: umożliwia istnienie i poznawalność).

Ale Dobro jest zarazem niewyrażalne: poznanie szczytowe nie jest rozumowe, lecz intuicyjno-wizyjne. Tu Peikoff lokuje Platona jako ojca mistycyzmu epistemologicznego: ostateczna wiedza przekracza rozum i język, a drogą ma być m.in. długi trening matematyczny, który „odrywa” umysł od zmysłów.

Skutek dla epistemologii
W efekcie:
poznanie zmysłowe → opinia, mniemanie (doxa),
poznanie rozumowe Form → wiedza, nauka (episteme),
najwyższa wiedza o Dobru → intuicja/misterium.
To tworzy klasyczną platońską siatkę: dualizm bytów + dualizm władz poznawczych + prymat świata inteligibilnego jako „prawdziwej rzeczywistości” i kryterium prawdy.